ایران شرقی

در روزهای 4 و 5 فوریه 2009، نشست سران کشورهای عضو پیمان امنیت جمعی و مجمع اقتصادی اورا سیا در مسکو برگزار گردید. مهمترین دستاورد این نشست توافق بر سر تشکیل نیروی واکنش سریع پیمان امنیت جمعی و تاسیس صندوق کمک به کشورهای عضو مجمع اقتصادی اوراسیا با هدف مقابله با پیامدهای بحران مالی جهانی می باشد.

بر اساس تصمیم سران عضو پیمان امنیت جمعی، نیروی واکنش سریع این سازمان، متشکل از 15 هزار نیروی نظامی خواهد بود که برای مقابله با عوامل تروریستی، قاچاق مواد مخدر و سایر عوامل ناامنی در قلمرو کشورهای عضو فعالیت خواهد کرد.

یکی از مسائلی که این نشستها را تحت تاثیر قرار داده بود، بحران آب و انرژی در آسیای مرکزی می باشد که طی سال های اخیر بر روابط سیاسی این جمهوری ها سایه افکنده است. زیرا بیش از یک دهه است که در میان جمهوری های منطقه، ازبکستان، قزاقستان و ترکمنستان از یک سو و تاجیکستان و قرقیزستان از سوی دیگر بر سر چگونگی استفاده از منابع آب و انرژی آسیای مرکزی اختلاف نظر شدیدی وجود دارد.

قرقیزستان و تاجیکستان بدلیل واقع شدن در منطقه کوهستانی، منابع آب دو رودخانه سیر دریا و آمودریا را در اختیار دارند. اما فاقد منابع و ذخایر نفت و گاز می باشند. این دو جمهوری بارها به کشورهای پایین آب، شامل ازبکستان، قزاقستان و ترکمنستان پیشنهاد کرده اند که در قبال دریافت آب مورد نیاز خویش از دوشنبه و بیشکک در فصل تابستان، سوخت مورد نیاز آنها (شامل نفت، گاز و برق) را در فصل زمستان تامین کنند. اما سه کشور یاد شده به بهانه این که نباید از آب به عنوان یک کالای تجاری استفاده کرد، با این طرح مخالفت می کنند.

به همین دلیل در فصل سرما با پایین آمدن سطح آب رودخانه ها و از کار افتادن نیروگاههای برق آبی، کشورهای تاجیکستان و قرقیزستان با مشکل جدی تامین برق مورد نیاز خود مواجه می شوند. از سوی دیگر کشورهای دارای ذخایر گاز خواستار محاسبه قیمت گاز صادراتی خود به کشورهای دارای منابع آب با قیمت های جهانی هستند. قیمتی که دو کشور فوق توانایی پرداخت آن را ندارند. به همین دلیل بیشکک و دوشنبه خواستار احداث سد و نیروگاههای برق آبی در مسیر رودخانه های داخلی خود هستند که با مخالفت تاشکند مواجه شده اند. در این بین مواضع کشورهای قزاقستان و ترکمنستان نیز تاحدود زیادی همسو با ازبکستان است.

این اختلافات سبب شده تا تلاش های تاجیکستان برای جذب سرمایه گذاری خارجی برای تامین اعتبار مالی مورد نیاز تکمیل و احداث سدها و نیروگاههای برق آبی مورد نظر خود از جمله راغون و سنگ توده با مشکل جدی مواجه شود. در ظاهر قرقیزستان با روسیه در زمینه ساخت نیروگاه "قنبرآتا" به ازای بستن پایگاه هوایی "مناس" به توافق رسیده و مسکو به این منظور 1.7 میلیارد دلار اعتبار مالی به قرقیزستان اختصاص خواهد داد.

اما تاجیکستان به دلیل مخالفت ازبکستان با احداث سد مرتفع و عظیم 345 متری نیروگاه برق آبی راغون که به ادعای تاشکند مشکل کمبود آب برای بخش کشاورزی این کشور را در تابستان تشدید خواهد کرد، مانع اجرایی شدن این طرح می شود. به همین دلیل هم سخنان دمیتری مدودف رئیس جمهور روسیه که در سفرش به تاشکند و در دیدار با کریم اف همتای روس وی در حمایت از موضع ازبکستان در مسئله آب و انرژی صورت گرفت، با اعتراض شدید تاجیکستان مواجه شد. زیرا مدودف در دیدار با همتای ازبک خود بدون نام بردن از کشور خاصی، گفت: کشورهای دارای منابع آب باید منافع همسایگان خویش را مد نظر قرار دهند.

به همین دلیل سخنگوی وزارت خارجه تاجیکستان اعلام کرد که رحمان در نشست سران پیمان امنیت جمعی و مجمع اقتصادی اوراسیا شرکت نخواهد کرد، مطبوعات و محافل کارشناسی تاجیکستان نیز به شدت از روسیه انتقاد کرده و این کشور را به جانبداری از ازبکستان در بحث احداث نیروگاههای برق آبی متهم کردند.

اما بالاخره امام علی رحمان رئیس جمهور تاجیکستان به مسکو رفت و در هر دو نشست شرکت کرد. تردید رحمان برای شرکت در این اجلاس و مشکلاتی که بر سر اقامت وی در مسکو پیش آمد، جنجال هایی را در محافل مطبوعاتی در پی داشت. برخورد سرد مقامات روسیه با رئیس جمهور تاجیکستان پس از آن صورت گرفته است که رئیس جمهور روسیه در اسفر اخیر خود به تاشکند، پس از امضا چند موافقتنامه و یادداشت تفاهم با همتای ازبک خود، از موضع ازبکستان در زمینه بهره برداری از منابع آب کشورهای آسیای مرکزی از جمله تاجیکستان، حمایت کرده و گفته بود کشورهاي شمال رودخانه هاي "سيردريا" و " آمودريا" به هنگام طراحي و ساخت نيروگاه هاي جديد برق، بايد رضايت ديگر کشورهاي همسايه و پايین دست منابع آب منطقه را جلب کنند.. موضعی که مقامات دولت تاجیکستان انقلاب را برخلاف منافع ملی خود قلمداد می کند.

اکثر کارشناسان و تحلیلگران معتقدند که با مد نظر قرار دادن حضور بیش از یک میلیون مهاجر کاری تاجیک در روسیه که سالیانه نزدیک به 2 میلیارد دلار در آمد مالی به کشور خویش وارد می کنند، و همچنین در هم تنیدگی اقتصاد تاجیکستان با اقتصاد روسیه، مقامات تاجیکستان باید ضمن رعایت اصل عزت در روابط سیاسی در موضع گیریهای خود در قبال روسیه نزاکتهای دیپلماسی و احتیاط سیاسی مراعات شده و از موضع گیری های صریح و رادیکال، بدون در نظر گرفتن پی آمدهای آن، خودداری شود.